حضور اعضای هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران در مجامع و ساختارهای تصمیم‌گیری بین‌المللی، نمادی از مرجعیت علمی و ظرفیت کارشناسی کشور در عرصه سلامت جهانی است. در سال‌های اخیر، نقش‌آفرینی مؤثر یکی از پژوهشگران برجسته این حوزه در مرکز جهانی طب سنتی سازمان جهانی بهداشت (WHO- GTMC)، منجر به مشارکت مستقیم در تدوین اسناد بنیادین و نقشه راه‌های بین‌المللی شده است. برای آشنایی با جزئیات این همکاری علمی و چگونگی اثرگذاری متخصصان ایرانی در این عرصه بین‌المللی، گفت‌وگویی با خانم دکتر روشنک قدس عضو هیئت علمی دانشکده طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی ایران ترتیب داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید. ایشان متخصص طب ایرانی و استاد تمام (اولین خانمی که در کشور در رشته طب سنتی به مقام استاد تمامی رسیده است) بیش از ۱۴ سال به عنوان عضو هیئت علمی در دانشگاه علوم پزشکی ایران مشغول به فعالیت بوده و یکی از موسسین دانشکده طب ایرانی در این دانشگاه به حساب می‌آیند.

خانم دکتر قدس، لطفاً بفرمایید نقطه آغاز همکاری تخصصی شما با سازمان جهانی بهداشت چگونه رقم خورد؟

حدود سه سال پیش، زمانی که مرکز جهانی طب سنتی سازمان جهانی بهداشت (WHO GTMC) در جم‌ناگار هند به تازگی فعالیت خود را آغاز کرده بود، ایمیلی مستقیم از این مرکز دریافت کردم. محتوای نامه حاکی از آن بود که این مرکز بین‌المللی پس از تأسیس، به دنبال انتخاب گروهی از کارشناسان خبره از سراسر جهان بود تا به عنوان مشاوران علمی، برنامه‌ریزی و اجرای اولین نشست جهانی طب سنتی را هدایت کند. از کل جامعه بین‌المللی، ۱۱ نفر برای این اتاق فکر تخصصی برگزیده شده بودند که نام من نیز در میان آن‌ها بود.

صادقانه بگویم، در بدو امر تصور کردم شاید این ایمیل غیرواقعی یا اصطلاحاً «اسپم» باشد؛ چرا که انتخاب شدن مستقیم در چنین سطحی برایم غیرمنتظره بود. اما موضوع را با معاونت بین‌الملل دانشگاه در میان گذاشتم و پس از استعلام رسمی مشخص شد که دعوت‌نامه کاملاً رسمی است. حتی یکی از همکاران باسابقه که سابقه همکاری با سازمان جهانی بهداشت را داشتند، اعلام کردند این یک فرایند شناسایی تخصصی مستقل توسط کارشناسان WHO بوده است. از همان نقطه، مسئولیت من به عنوان عضوی از آن جمع ۱۱ نفره آغاز شد.

نخستین دستاورد این تیم کارشناسی ۱۱ نفره چه بود و شما به عنوان تنها متخصص ایرانی در این گروه چه نقشی ایفا کردید؟

وظیفه نخست ما، طراحی چارچوب علمی و برگزاری نخستین همایش جهانی بهداشت و نشست جهانی طب سنتی بود. مهم‌ترین خروجی این فرآیند، تدوین و نهایی‌سازی «بیانیه گجرات» (Gujarat Declaration) بود؛ سندی راهبردی که به گواه صاحب‌نظران، یکی از تحول‌آفرین‌ترین بیانیه‌های سیاست‌گذاری در حوزه طب سنتی در دهه‌های اخیر به شمار می‌رود.

در فرایند تدوین این بیانیه، افتخار داشتم به عنوان تنها متخصص ایرانی در این اتاق فکر، دیدگاه‌های مبتنی بر شواهد و منطبق بر ظرفیت‌های مکاتب غنی سلامت از جمله طب ایرانی را مطرح کنم و نقش مؤثری در هدایت ساختاری و محتوایی این سند جهانی داشته باشم.

سند رسمی بیانیه گجرات در درگاه سازمان جهانی بهداشت:

https://www.who.int/teams/who-global-traditional-medicine-centre/gujarat-declaration

آیا اثرگذاری این بیانیه محدود به همان نشست ماند یا فرآیند پیاده‌سازی و سیاست‌گذاری برای آن در سال‌های بعد نیز ادامه یافت؟

خیر، بیانیه پایان کار نبود بلکه نقطه شروع یک برنامه بلندمدت شد. در همان سال، در نشستی تخصصی در دهلی مجدداً از من دعوت شد تا در جمع همان تیم کارشناسان خبره حضور پیدا کنم. هدف اصلی آن جلسه، بررسی راهکارهای عملیاتی‌سازی بیانیه گجرات و پیاده‌سازی مفاد آن در قالب «نقشه راه ده‌ساله طب سنتی (۲۰۲۵–۲۰۳۴)» بود. حضور در چنین جلساتی فرصتی بود تا جهت‌گیری‌های کلان حوزه سلامت با اصول علمی و منطبق با نیازهای بومی هماهنگ شود.

یکی از حوزه‌های نوین در سلامت، پیوند فناوری‌های پیشرفته با طب سنتی است. در حوزه «هوش مصنوعی در طب سنتی» نیز نام شما به عنوان تدوین‌کننده ثبت شده است؛ این سند چه ویژگی‌هایی دارد؟

دومین سند بنیادین، گزارش فنی و راهبردی مربوط به کاربرد هوش مصنوعی در طب سنتی (Mapping the application of artificial intelligence in traditional medicine: technical brief)  بود. این سند توسط سازمان جهانی بهداشت با همکاری مؤسسه AI-IA تدوین شد و به عنوان یک نقشه راه جهانی بر روی وب‌سایت رسمی WHO قرار گرفت.

خوشبختانه این توفیق حاصل شد که به عنوان تنها کارشناس ایرانی در میان تدوین‌کنندگان این سند حضور داشته باشم و نام بنده نیز در متن رسمی سند منتشر شده در سایت WHO ثبت شده است. این سند مرجع مهمی برای کشورهای جهان است تا بتوانند از ابزارهای هوش مصنوعی، تحلیل کلان‌داده‌ها و الگوریتم‌های یادگیری ماشین در پژوهش‌ها، استانداردسازی گیاهان دارویی و شخصی‌سازی درمان‌های سنتی بدون نقض استانداردهای اخلاقی و حاکمیت داده‌ها استفاده کنند.

سند رسمی در درگاه سازمان جهانی بهداشت:

https://www.who.int/publications/i/item/۹۷۸۹۲۴۰۱۰۷۶۶۳

در حوزه تدوین «اولویت‌های پژوهشی طب سنتی در جهان»، نقش نمایندگان جامعه علمی ایران چگونه شکل گرفت؟

من به عنوان عضو کمیته ویراستاری علمی این سند، توفیق داشتم به مدت دو سال به صورت مستمر با پروژه کلان «تعیین اولویت‌های جهانی پژوهش در طب سنتی» همکاری داشته باشم. این پروژه یک فعالیت فراملی و بسیار گسترده بود. در شهریورماه ۱۴۰۳، یک نشست راهبردی در ریاض برگزار شد که قرار بود با حضور بنده و همکاران گرامی‌ام، جناب آقای دکتر زرگران (مسئول بخش بین‌الملل دفتر طب ایرانی) و جناب آقای دکتر مهدی پاسالار (عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز)، دیدگاه‌های کارشناسی ایران به نمایندگان مرکز جهانی طب سنتی (GTMC) ارائه شود.

اگرچه برای این نشست برنامه‌ریزی دقیقی انجام داده و ویزا نیز اخذ کرده بودم، اما به دلیل همزمانی با نشست فشرده تدوین سند فنی «هوش مصنوعی در طب سنتی» در هند، امکان حضور فیزیکی در ریاض برایم فراهم نشد. با این حال، ماهیت این همکاری‌های جهانی به گونه‌ای است که پیوستگیِ علمی اولویت دارد؛ بنابراین با هماهنگی‌های لازم، سند کامل در اختیار تیم ویراستاری و اینجانب قرار گرفت و نظرات تخصصی ما به صورت متمرکز و اعمال‌شده در سند نهایی لحاظ گردید.

اکنون «سند اولویت‌های پژوهشی طب سنتی» (WHO global research priorities and agenda for traditional, complementary and integrative medicine ۲۰۲۵–۲۰۳۴) به عنوان سومین سند کلان جهانی که افتخار دارم نام بنده نیز در جمع تدوین‌کنندگان آن درج شده، بر روی وب‌سایت سازمان جهانی بهداشت قرار گرفته است.

سند رسمی در درگاه سازمان جهانی بهداشت:

https://www.who.int/publications/i/item/۹۷۸۹۲۴۰۱۲۴۷۳۸

این سند چه اهمیتی در فضای علمی دنیا در حوزه طب سنتی دارد؟

این گزارش تنها یک سند مکتوب نیست، بلکه یک نقشه راه راهبردی برای دهه آینده (۲۰۲۵-۲۰۳۴) است. ما با یکی از بزرگترین پروژه‌های پژوهشی سازمان جهانی بهداشت روبرو هستیم که شامل بررسی دقیق نزدیک به ۴۰ هزار کمک‌هزینه پژوهشی در ۴۰ طرح تأمین مالی، رایزنی با حدود ۲۰۰ کارشناس از ۷۵ کشور جهان و مشارکت‌دهی بیش از ۲۳۰ متخصص در فرآیندهای دلفی بوده است.

هدف این سند، پر کردن شکاف‌های موجود در شواهد علمیِ مراقبت‌های بهداشتی بود. این سند در واقع به دنبال این هست که سرمایه‌گذاری‌های جهانی به جای تحقیقات پراکنده، به سمت حوزه‌هایی هدایت شود که بیشترین تأثیر را بر سلامت عمومی دارند؛ مسائلی مانند مدیریت بیماری‌های غیرواگیر، سرطان، سلامت روان، اختلالات اسکلتی-عضلانی و بیماری‌های متابولیک.

نکته مهمی که در این سند بر آن تأکید شده است، لزوم استفاده از رویکردهای نوآورانه است. در این سند استدلال شد که طب سنتی باید با ابزارهای دنیای واقعی (Real-world evidence)، فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی همگام شود تا بتواند جایگاه خود را به عنوان بخشی از «پوشش سلامت همگانی» تثبیت کند. در واقع، این سند به کشورها کمک می‌کند تا با شناسایی مداخلات مؤثر و ایمن، از یک سو خدمات را استانداردسازی کنند و از سوی دیگر، از شیوه‌های ناکارآمد فاصله بگیرند. برای من به عنوان یک ایرانی، ثبت نام کشورمان در کنار سایر پیشگامان این نقشه راه جهانی، مایه مباهات است؛ چرا که نشان می‌دهد ما در خط مقدمِ تعیین سیاست‌های علمی دنیا برای دهه آینده حضور داریم..

در ادامه این مسیر، جایگاه همکاری شما با مرکز جهانی طب سنتی (GTMC) و پنل‌های عالی آن به چه مرحله‌ای ارتقا یافت؟

با توجه به تصمیم سازمان جهانی بهداشت مبنی بر برگزاری دوسالانه همایش جهانی طب سنتی، سال گذشته برای بار دوم به عنوان سخنران و عضو پنل‌های تخصصی دعوت شدم. در این رویداد، همکاران ارجمندمان آقای دکتر رضایی‌زاده (مدیرکل دفتر طب ایرانی وزارت بهداشت) و آقای دکتر زرگران (مسوولبخش روابط بین الملل دفتر طب ایرانی) نیز حضور داشتند و آقای دکتر زرگران نیز به ارائه سخنرانی پرداختند.

نقطه عطف این مقطع این بود که با پایان دوره دو‌ساله ابلاغ مشاورتی قبلی، سازمان جهانی بهداشت با ارزیابی عملکرد مشاوران، از میان جمع قبلی (کمیته ۱۱ نفره) و نخبگان این حوزه، حدود ۲۰ نفر از سراسر دنیا را برای ساختار عالی‌تر، یعنی کمیته فنی و استراتژیک (Sterategic and Technical Advisory Group Member-STAG) مرکز جهانی طب سنتی WHO دعوت کرد. بسیار خرسندم که همچنان به عنوان تنها متخصص از ایران در این کمیته راهبردی منصوب شدم تا در عالی‌ترین سطوح تصمیم‌گیری این حوزه تخصصی، صدای دانش و تجارب کشورمان باشم.

در حال حاضر تمرکز کاری شما در کمیته راهبردی (STAG) روی چه مسائلی است و در آینده نزدیک چه رویدادی در پیش دارید؟

در حال حاضر در ذیل این کمیته فنی و استراتژیک، در زیرگروه رگولاسیون (قانون‌گذاری و مقررات‌گذاری) فعالیت می‌کنم. وظیفه این کارگروه، ارزیابی، استانداردسازی و تدوین راهکارهای اجرایی‌سازی بهینه دستورالعمل‌ها، ضوابط ایمنی، نظارت و ارزیابی فراورده‌ها و خدمات طب سنتی در سطح سیستم‌های سلامت بین‌المللی است.

همچنین در ادامه جلسات دوسالانه گروه  STAG، برای آذرماه امسال به منظور شرکت در جلسه تخصصی در آنتالیا که در حاشیه کنفرانس کشورهای اروپایی در حوزه طب سنتی برگزار می‌شود دعوت شده‌ام. امیدوارم با رفع موانع پروازی، بتوانم با حضور در این رویداد، رسالت علمی خود را در تداوم این اثرگذاری بین‌المللی و صیانت از جایگاه علمی ایران در عرصه سلامت جهانی به بهترین شکل به انجام برسانم.

به عنوان سخن پایانی، پیام این تجربه بین‌المللی برای پژوهشگران جوان و جامعه دانشگاهی کشور چیست؟

بزرگ‌ترین سرمایه ما، غنای علمی و پیشینه عمیق دانشی کشور است. این‌که یک کارشناس از ایران بر پایه موازین علمی بین‌المللی و به دور از توجه به سِمت‌ها و جایگاه‌های حقوقی، شناسایی می‌شود و در رده‌های بالای سیاست‌گذاری نهادی مثل سازمان جهانی بهداشت قرار می‌گیرد، نشان‌دهنده احترام جامعه جهانی به استانداردها و صلاحیت علمی ایران است. این افتخار پیش از آنکه متعلق به فرد باشد، متعلق به جامعه دانشگاهی، نظام سلامت و کشورمان است و نشان می‌دهد با پایبندی به روش‌شناسی علمی و فعالیت مبتنی بر شواهد، می‌توان در سطح جهان اثرگذار بود و در بالاترین مراجع بین‌المللی جایگاهی مستحکم داشت.

تهیه تصویر: سرکارخانم محمدی؛ مسئول روابط عمومی دانشکده طب سنتی